„Z całą pilnością strzeż swego serca, bo życie ma tam swoje źródło”

Pierwotnie człowiek został stworzony na obraz i podobieństwo Boże. Na skutek upadku nasze serca stały się niedoskonałe i skłonne do grzechu. Pan zachęca nas, byśmy oddali Mu nasze serca, nasze uczucia: „Synu mój! daj mi serce twoje” – Przyp. 23:26. Bóg zapewnił drogę, na której może nas ponownie usynowić. Ową drogą jest Pan Jezus. Po przyjęciu Pańskiej oferty i oddaniu Mu serca stajemy się miłymi dziećmi Bożymi, jak to wyraża Apostoł. Następnym zadaniem jest utrzymanie serca w stanie wierności i zupełnego poddania woli Bożej. Konieczność takiego strzeżenia serca jest oczywista. Nawet jeśli nasze serca są wierne Panu, to warunki panujące wokół są niesprzyjające. Świat, ciało i diabeł atakują nasze serca, które w obliczu tych zagrożeń muszą być ustawicznie strzeżone. Apostoł stwierdza, że „mamy ten skarb w naczyniu glinianym” (2 Kor. 4:7). Musimy zmagać się z przeciwnymi skłonnościami i okolicznościami.

Bóg nie sądzi swego ludu jedynie pod względem ciała i postępowania w życiu. W tym zakresie jesteśmy mniej lub bardziej niedoskonali. W taki sposób urządził On sprawy, że wynikiem tego, co wypływa z serca, za co serce jest odpowiedzialne, jest życie lub śmierć. Jeśli to, co wychodzi ze źródła, jest prawe, rezultatem będzie wieczne życie. Jeśli to, co wypływa ze źródła, jest złe, wyniknie z tego śmierć – ktoś okaże się niegodnym życia. O wiecznym rezultacie, o życiu lub śmierci, decyduje nie tylko nasze postępowanie, lecz także to, co wypływa z naszych serc. Nie tylko wywiera to wpływ na obecne życie, oczyszczając lub zanieczyszczając osoby, z którymi utrzymujemy kontakt, ale dodatkowo ma decydujący wpływ na to, czy będziemy żyli, czy też nie.

Tak więc to, co wypływa z serca, stanowi ostateczny sprawdzian. W stwierdzeniu tym nie chodzi o to, że antytezą życia jest śmierć. Pytanie bowiem brzmi, czy my będziemy żyli. Byliśmy już przecież martwi. Życie możemy otrzymać jedynie dzięki wyznaczonej drodze – przez Odkupiciela. Jeśli uznamy to źródło życia i przyjmiemy Bożą łaskę życia, unikniemy innego źródła – wiecznej śmierci. To, co pochodzi z naszego serca, ma rozstrzygające znaczenie nie tylko w tej sprawie, ale dodatkowo ci, którzy znajdą się w stanie życia podczas obecnego wieku, będą mogli otrzymać chwałę boskiej natury lub też zostać członkami „wielkiego ludu”. Albo będą królującymi kapłanami, albo sługami owego kapłaństwa. Tak więc to, co wypływa z naszego serca, ma wielkie znaczenie. Dlatego też powinniśmy pragnąć rzeczy godnych pochwały, spraw Bożych. Należy dążyć do tego, by sięgnąć po najwspanialszy wynik – nagrodę naszego powołania w Jezusie Chrystusie.

KONIECZNE JEST WYKORZENIENIE Z NASZYCH SERC WSZELKIEGO ZAMIŁOWANIA DO GRZECHU

Uznanie grzechu w jego rozmaitych przejawach za zło i postanowienie, by się mu sprzeciwiać, nie jest jeszcze wystarczające, gdyż to wszystko zostało objęte Pańskim przekleństwem. Konieczne jest ponadto wykorzenienie z naszych serc wszelkich pragnień i skłonności do rzeczy, których Pan nie pochwala. Ach, jakże wielkie oczyszczenie sprawiłoby to w sercach i w postępowaniu, a zwłaszcza w myślach wielu z tych, którzy wzywają imienia Chrystusa! Ci, którzy tego nie zauważają, są ciągle osaczeni przez pokusy, ponieważ unikając wielkich niemoralności na zewnątrz, jednocześnie w ukryciu żywią sympatię do rzeczy potępionych, pragnąc je posiąść lub uczynić, gdyby tylko nie były zakazane.

Im więcej uwagi poświęcamy tej sprawie, tym mocniej nasze własne doświadczenia potwierdzają biblijną prawdę odnośnie korzeni grzechu tkwiących w ukrytych błędach umysłu i serca. Tym bardziej też doceniamy wartość oświadczenia naszego tematowego wersetu: „Nad wszystko, czego ludzie strzegą, strzeż serca twego; bo z niego żywot pochodzi” [Przyp. 4:23 BG].

Nie powinno nas dziwić, że Bóg stworzył nas tak, by pokusy mogły pojawiać się w naszych umysłach, ani też nie powinniśmy się modlić o to, by nie mieć pokus, ponieważ gdyby nie było takich okoliczności, w których pojawiają się pokusy, to nie mielibyśmy okazji do odnoszenia zwycięstw, nie mielibyśmy możliwości pokonywania grzechu i „owego złośnika”. Wiemy, że z tego właśnie powodu znajdujemy się obecnie w szkole Chrystusowej – nie po to, byśmy byli chronieni przed wszelkimi pokusami, lecz by móc się nauczyć od wspaniałego Nauczyciela, w jaki sposób należy stawić czoła kusicielowi, by przez łaskę i pomoc Mistrza wyjść z tego zmagania z grzechem jako zwycięzcy i triumfatorzy. Rozmiar zwycięstwa w owej walce będzie w znacznym stopniu zależał od żarliwości naszej wiary i głębi zaufania do wielkiego Nauczyciela. Jeśli pokładamy ufność w Jego mądrości, będziemy ściśle przestrzegać Jego pouczeń i pilnie strzec naszych serc i umysłów. Wiara w Pańską mądrość oraz w Jego pomoc w każdym „stosownym czasie” jest konieczna, jeśli chcemy okazać Mu całkowite posłuszeństwo. Nie na darmo jest napisane: „To jest zwycięstwo, które zwyciężyło świat, wiara nasza” (1 Jana 5:4). Oznacza to, że praktykowanie wiary oraz wynikającego z niej posłuszeństwa sprawi, iż okażemy się zwycięzcami, i umożliwi nam odniesienie „pełnego zwycięstwa” (Rzym. 8:37 BT) dzięki Temu, który nas tak umiłował, że oddał za nas samego siebie.

Powinniśmy starać się o pomoc Bożą nie na długi okres z góry, na przykład na nadchodzący rok, miesiąc czy tydzień, ale raczej trzeba mieć cały czas świadomość, że skoro uczyniliśmy z Panem przymierze i do Niego należymy, to jest On ciągle blisko nas, w każdej próbie, w każdym pokuszeniu, a Jego wsparcie już teraz jest do naszej dyspozycji, jeśli tylko je zaakceptujemy i będziemy odpowiednio postępowali. Dlatego właśnie w naszych modlitwach winniśmy prosić o pomoc „w stosownej porze” [Hebr. 4:16 NB], jak i o ogólne Pańskie błogosławieństwo na każdy dzień.

Trudność wielu osób polega na tym, że szukają wielkich bitew zamiast ich unikać i strzec swych umysłów od ukrytych wad. Niewielkie potyczki, które są o wiele liczniejsze, mają główne znaczenie dla odniesienia ostatecznego zwycięstwa wraz z towarzyszącą mu nagrodą. „Kto panuje sercu swemu [panuje nad swym duchem, umysłem, wolą], lepszy jest, niżeli ten, co dobył miasta” – Przyp. 16:32.

A w końcu wspaniałym skutkiem okazywania posłuszeństwa względem owej dorady Pana, wielkim osiągnięciem tych, którzy będą wiernie i z wszelką pilnością strzegli swych serc, okaże się to, co wyraża psalmista i co może być z powodzeniem powtarzane przez wszystkich uświęconych w Chrystusie Jezusie jako ich szczere modlitwy: „Od tajemnych występków oczyść mię; (…) Niechże będą przyjemne słowa ust moich i rozmyślanie serca mego przed obliczem twoim, Panie, skało moja, i odkupicielu mój! – Psalm 19:13,15.

__________
The Watch Tower, 15 października 1911, R-4904, na podstawie wersji z czasopisma „Straż”, Nr 1/2013.

Co mamy? Co posiadamy? (mieć).

Pismo Święte określa kryterium wartości człowieka ( cytat ). Ważne jest, kim jesteśmy, jacy jesteśmy.

To dotyczy sfery naszej osobowości, różnie definiowanej. Najszerzej rzecz ujmując cech naszego umysłu, uczuć, woli, temperamentu, postaw. Wąsko rzecz ujmując, naszego charakteru, jego cech (łask).

Charakter człowieka definiowany jest jako suma przyzwyczajeń ( nawyków ). Nawyki zaś, to nasze zachowania, postawy sposoby myślenia, reagowania w określonych sytuacjach utrwalone przez częste powtarzania, utrwalone na tyle, że często bez udziału naszej świadomości je wykonujemy. Pominiemy procesy chemiczne i fizyczne, jakie temu towarzyszą.

Wykład z 24.07.2022 r. – 

Przysłowie mówi, że powtarzanie jest matką pamięci.

Dotyczy to zarówno wiedzy zapamiętywanej przez nas, jak i naszych zachowań, które stają się nawykami (przyzwyczajeniami).

Człowiek od dziecka do śmierci gromadzi te nawyki, kształtuje swoją osobowość, swój charakter.

Tak też kształtują się nasze umiejętności, np. pływanie, pisanie, prowadzenie samochodu.

Różne czynniki zewnętrzne i wewnętrzne ( np. nasze myśli, wyobrażenia ) wywierają wpływ na nasz mózg, pozostawiając ślady w naszej pamięci. Mogą to być dobre wpływy i złe , mogą prowadzić do kształtowania dobrych lub złych nawyków.

Powinno się to dziać pod naszą kontrolą, zależnie od naszej woli. To my mamy decydować, jakim wpływom chcemy się poddać oraz, jakie cechy chcemy rozwinąć i utrwalić.

To my mamy decydować czemu powinniśmy poświęcić więcej uwagi i zainteresowania, czemu mniej a co zupełnie odrzucić.

Czytamy: Jak człowiek myśli w sercu swoim …

To ważna i ciekawa myśl. O trwałości i sile naszych przyzwyczajeń decyduje intensywność naszych przeżyć, stopień naszego zaangażowania ( uczuciowego, emocjonalnego ).

Można powiedzieć, że poziom tego zainteresowania i uwagi określa głębokość i wyrazistość zapisu wrażenia.

Powtarzanie i zaangażowanie decydują o kształtujących się nawykach.

W wyjątkowych sytuacjach to natężenie uwagi i zainteresowania może być niezależne od nas.

Mogą to być jakieś niezwykłe zdarzenia lub kontakt z niezwykłymi ludźmi o silnej osobowości. Najczęściej jednak to my decydujemy o tym, z kim lub z czym chcemy obcować.

Pamiętamy z naszych badań przysłowie: Siejesz myśl a zbierzesz pobudkę, siejesz pobudkę a zbierasz czyn, siejesz czyn a zbierasz skłonność, siejesz skłonność a zbierasz nawyk, siejesz nawyk a zbierasz charakter, siejesz charakter a zbierasz przeznaczenie.

W Mannie z 15 listopada przytoczony jest werset z 1 Jana 2: 6 Kto mówi, że w nim mieszka, powinien, jako on chodził, i sam także chodzić.

Chrześcijanin powinien postępować jak jego Pan i Mistrz. Co to znaczy dla nas ?

Że każdy z nas powinien systematycznie i wytrwale prowadzić do wewnętrznej przemiany, stawać się podobnym naszemu Panu w działaniu, w życiu, w postępowaniu, w celach.

Czytamy w Liście do Rzym. 12: 2, że mamy się przemienić przez odnowienie umysłu.

Jak to osiągnąć ? Biblia mówi nam, że to ona, zawarte w niej słowo Boże nas pouczy, naprawi, uświęci:

Ale ty trwaj w tem, czegoś się nauczył i czegoć powierzono, wiedząc, od kogoś się tego nauczył. A iż z dzieciństwa umiesz Pisma święte, które cię mogą uczynić mądrym ku zbawieniu przez wiarę, która jest w Chrystusie Jezusie. Wszystko Pismo od Boga jest natchnione, i pożyteczne ku nauce, ku strofowaniu, ku naprawie, ku ćwiczeniu, które jest w sprawiedliwości; Aby człowiek Boży był doskonały ku wszelkiej sprawie dobrej dostatecznie wyćwiczony. ( 2 Tym.3: 14-17 )

Poświęćże je w prawdzie twojej; słowo twoje jest prawdą. ( Jan 17: 17 )

Bóg obiecuje nam, że będziemy przez Niego wyuczeni:

A wszyscy synowie twoi będą wyuczeni od Pana, i obfitość pokoju będą mieli synowie twoi. ( Iz. 54: 13 )

Warunkiem jest nasze pragnienie takiego wyuczenia. Musimy przyjąć postawę Dawida:

Oczy moje ustały, czekając na zbawienie twoje, i na wyrok sprawiedliwości twojej. Obchodź się z sługą twoim według miłosierdzia twego, a ustaw twoich naucz mię. Sługamci ja twój, dajże mi zrozumienie; abym umiał świadectwa twoje. Usta moje otwieram i dyszę; albowiemem przykazań twoich pragnął. ( Ps. 119: 123-123, 131 )

Czego Bóg nas uczy? Jaką drogę nam pokazuje?

• pokuta: …ale teraz ( Bóg ) oznajmuje ludziom wszystkim wszędy, aby pokutowali. (Dz.Ap.17: 30)

• wiara w Jezusa jako Zbawiciela: Aby każdy, kto weń wierzy nie zginął, ale miał żywot wieczny. Albowiem tak Bóg umiłował świat, że syna swego jednorodzonego dał, aby każdy, kto weń wierzy, nie zginął, ale miał żywot wieczny. ( Jan 3: 15,16 )
• poświęcenie: Synu mój daj mi serce twoje, a oczy twoje niechaj strzegą dróg moich. ( Przyp.Sal. 23: 26 ); Proszę was tedy , bracia! Przez litości Boże, abyście stawiali ciała wasze ofiarą żywą, świętą, przyjemną Bogu, to jest, rozumną służbę waszę. ( Rzym.12: 1 ) Jak ? Burząc rady i wszelaką wysokość, wynoszącą się przeciwko znajomości Bożej, i podbijając wszelką myśl pod posłuszeństwo Chrystusowe. (2Kor.10:5)

Oto inne napomnienia do pracy nad sobą:

Przetoż, moi mili! Jakoście zawsze posłuszni byli, nie tylko w przytomności mojej, ale teraz daleko więcej w niebytności mojej, z bojaźnią i ze drżeniem zbawienie swoje sprawujcie. Albowiem Bóg jest, który sprawuje w was chcenie i skuteczne wykonanie według upodobania swego. ( Filip.2: 12,13 )

Bojuj on dobry bój wiary, chwyć się żywota wiecznego, do któregoś też powołany, i wyznałeś dobre wyznanie przed wieloma świadkami.  ( 1 Tym.6: 12 )

Dlaczego tak mamy czynić? Ponieważ: A przeto każdy z nas sam za się odda rachunek Bogu. ( Rzym. 14: 12 )

Jak wobec tego ważne jest by nasze myśli i czyny nie były bezcelowe, daremne, złe, lecz były celowe: Przetoż lub jecie lub pijecie, lub cokolwiek czynicie, wszystko ku chwale Bożej czyńcie. (1 Kor. 10: 31)

Do czego nas to doprowadzi?

Albowiem któż poznał zmysł Pański? Któż go będzie uczył? Ale my zmysł Chrystusowy mamy. ( 1 Kor. 2: 16 )

Albowiem nie dał nam Bóg Ducha bojaźni, ale mocy i miłości i zdrowego zmysłu. (2Tym.1:7 )

Jak przezwyciężać złe nawyki? Przez samoegzaminację (czuwanie) i wybieranie tego, co dobre: Doświadczajcie samych siebie, jeśliście w wierze, samych siebie doznawajcie… (2 Kor.13: 5); Obierając to, coby się podobało Panu; A nie spółkujcie z uczynkami niepożytecznymi ciemności, ale je raczej strofujcie. ( Ef. 5: 10,11 )

O przyzwyczajeniach ( nawykach ) przysłowie mówi, że z początku są jak pajęczyny a potem jak liny. Im wcześniej zaczniemy pozbywać się złego przyzwyczajenia, tym łatwiej się go będzie można pozbyć!! ( chociaż nawet grubą linę można przy pewnym wysiłku rozplątać i zerwać ).

Przykład z pracy: starzy i nowi agenci ( starych trudniej nauczyć nowych rozwiązań ).

Zasady walki ze starymi, złymi przyzwyczajeniami i zastępowania ich pożądanymi:

1. Podjąć starania, by tego dokonać ( inicjatywa ).
2. Pracować nad tym, aż cel zostanie osiągnięty (stare usunięte, nowe utwierdzone ).
3. Wykorzystać każdą najbliższą okazję wprowadzenia w czyn naszych postanowień ( nie od jutra lub od poniedziałku ).
4. Ćwiczyć codziennie gotowość realizacji postanowień.

Można powiedzieć, że to bardzo łatwe. Oczywiście, pod warunkiem, że się nad tym ciężko popracuje. Gdy dodamy jeszcze pomoc z góry uda się na pewno !!!

– Raymond G. Jolly, cyt. za TP nr 533, s. 32.

______
Źródło: artykuł „Klucz do życia”, „Sztandar Biblijny” nr 224, s. 53.

Zobacz inne świadectwa.

Niektóre wersety zacytowane w wykładzie:

„Nad wszystko, czego ludzie strzegą, strzeż serca twego; bo z niego żywot pochodzi.”
(Przysłów 4:23)

„Albowiem gdzie jest skarb wasz, tam jest i serce wasze.”
(Mateusza 6:21)

„Synu mój! daj mi serce twoje, a oczy twoje niechaj strzegą dróg moich.”
(Pzysłów 23:26)

„A ty, Salomonie, mój synu, poznawaj Boga swego ojca i służ mu sercem doskonałym i dobrowolnym umysłem. PAN bowiem przenika wszystkie serca i zna wszystkie zamysły i myśli. Jeśli będziesz go szukać, znajdziesz go, a jeśli go opuścisz, on odrzuci cię na wieki.”
(1 Kronik 28:9)

______________
Polecamy też artykuł pt. Serce w Biblii.

Pieśni Brzasku Tysiąclecia, nr 23
wyk. My Nefesh

Więcej: Muzyka chrześcijańska

1
Połączmy serca wraz
i wznieśmy w niebo wzrok,
bo miłość bratnia wzmacnia nas,
prowadzi wspólnie krok.
2
Więc chwalmy zbożny czyn,
nadzieją krzepmy zbór,
bo tak nas uczył Boży Syn,
gdy nam zostawiał wzór.
3
Przed Boski spieszmy tron
do ostatniego tchu,
aż gdy nadejdzie życia zgon
w wędrówce naszej tu.
4
A w ciągu naszych dni,
choć życie pełne zdrad,
niech miłość w sercach naszych lśni,
w Chrystusa dążmy ślad.
5
A gdy z nas szydzi świat,
gromadźmy wspólnie się.
Kto w Prawdę wierzy, ten nam brat,
ku temu serce lgnie.
6
Nadzieję z Świętych Ksiąg
wlewajmy w serca toń,
bo ona łączy braci krąg
i łączy bratnią dłoń.

Proszę Boga o napełnienie nas duchem świętym jak najbardziej ma sens.

„Jeśli więc wy, choć źli jesteście, umiecie dawać dobre dary swoim dzieciom, o ileż bardziej Ojciec z nieba da ducha świętego tym, którzy Go proszą” (Łukasza 11:13) – proszę wyjaśnić, w jaki sposób obecnie otrzymuje się ducha świętego i czy powinniśmy o niego prosić? Jakie są w praktyce sposoby osiągania owoców ducha świętego?

Odpowiedź – Jak najbardziej należy o niego prosić.

Co oznacza Duch Święty tutaj? To nie cudowne dary, lecz BOSKIE USPOSOBIENIE = Jego umysł, wola i serce = Boży charakter w nas.

Praca nad charakterem, by upodobnić go do naszego Pana jest najważniejszym obowiązkiem poświęconych (a nie to, co możemy zrobić dla innych lub jak się uczynkach zasłużyć Bogu, jak uważa wielu). Kościoły przeznaczają duże kwoty na misje, pomaganie innym, a zaniedbują własny rozwój w duchu i prawdzie i to jest sprzeczne z Biblią.

W jaki więc sposób możemy otrzymać ten rozwój w duchu świętym?

Dzieje się to przez stopniowe USUWANIE starego człowieka i PRZYWDZIEWANIE nowego – stałe umartwianie samego siebie i stałe praktykowanie tego, co już dowiedzieliśmy się z Biblii o Bogu, Jego woli, naszych obowiązkach wobec siebie i innych. Wszystkie wykłady, badania, świadectwa, rozmowy, społeczność itd. to tylko przygotowanie do tego najważniejszego zadania – zdobycia ducha świętego.

Zdecydowanie więc powinniśmy modlić się o Bożą pomoc, bo sami nie damy rady w ukształtowaniu w nas Bożego ducha, a w Łukasza 11:13 mamy obietnicę, że taka szczera modlitwa zostanie wysłuchana.

Metody rozwijania dobra

1. czujność w rozwijaniu dobra
2. modlitwa o rozwijanie dobra
3. wiara w ducha świętego, Słowo Boże i opatrzność jako wystarczające do rozwinięcia dobra
4. nadzieja w …
5. miłość do …
6. stałe zdecydowanie w …
7. ćwiczenie …
8. poddawanie serca wpływowi Słowa przez zachowywanie w sercu jego odpowiednich fragmentów
9. naśladowanie Boga i Chrystusa przez pobożne rozmyślanie o ich charakterach
10. wiązanie uczuć z rzeczami niebiańskimi
11. tłumienie uczuciami wyższymi kontroli przez uczucia niższe
12. zniewalanie naszych uczuć pod wolę Boga
13. wspieranie słabych cech naszego charakteru mocniejszymi
14. dominowanie wszystkich cech mądrością, sprawiedliwością, miłością i mocą we wzajemnej harmonii między nimi

Metody zwalczania zła

1. czujność w zwalczaniu zła
2. modlitwa o zwalczenie zła
3. wiara w ducha świętego, Słowo Boże i opatrzność jako wystarczające do zwalczenia zła
4. nadzieja w …
5. miłość do …
6. stałe zdecydowanie w …
7. ćwiczenie …
8. odrywanie uczuć od zła
9. oczyszczanie od zła przy pomocy Słowa
10. unikanie zła
11. odwracanie uwagi od zła
12. zastępowanie zła przeciwstawnym mu dobrem
13. ograniczanie zła każdym innym dobrem
14. utrzymywanie umysłu i serca głuchym na wezwania zła

Panie Boże, Twoją wolę
Zasiej w serca mego rolę.
Słowo twoje niech korzeniem
Wrasta w serca mego ziemię.

A gdy trzeba by cierpieniem
Pieczętować, co zdobyte,
Daj mi Boże serce mężne.
Uległości naucz przy tem.

Miłościwy Jezu Chryste
Bądź mi skałą, wybawieniem.
Po wsze czasy serce czyste.
Twoje Imię mym schronieniem.

25.03.11

– Czesława-Regina
Kliknij tutaj, by przeczytać więcej wierszy Autorki

Zbiór poezji „Wiersze religijne”
– powrót do spisu treści –

I nie pomogą
Świąteczne życzenia.
Biały opłatek
Nie zastąpi chleba
Jeśli codziennie
Nie ślemy do nieba
Temu co karmi
Nasze uwielbienia.

Śpiewanie kolęd
Nic nam nie pomoże
Jeśli łamiemy
Jego Prawo święte,
Gdy nie orzemy
Na serca ugorze,
Wielkim złudzeniem
Zwyczaje przejęte.

Bo nie dodadzą
Ducha ani mocy,
Bo nie rozświetlą
Zła i cierpień nocy.
Kiedy na głos Twój
Me uszy otworzę
Wejdź w moje serce
I przekształć je, Boże.

I zasiej ziarno
Na serca ugorze.
Kwiaty miłości
Niech rosną obficie.
Tyś źródłem życia –
Błogosław mnie, Boże.
Będę Ci wierny
A Ty daj mi życie.

23.12.06.

– Czesława-Regina
Kliknij tutaj, by przeczytać więcej wierszy Autorki

Zbiór poezji „Wiersze religijne”
– powrót do spisu treści –

15.09.05

– Czesława-Regina
Kliknij tutaj, by przeczytać więcej wierszy Autorki

Zbiór poezji „Wiersze religijne”
– powrót do spisu treści –